वॉशिंग्टन/इस्लामाबाद/नवी दिल्ली – इराणसोबतच्या शांतता कराराबाबतचे, ज्यावर “बहुतांशी वाटाघाटी पूर्ण झाल्या आहेत” असे सामंजस्य करार (MoU), ‘हॉर्मुझची सामुद्रधुनी’ पुन्हा खुली करेल, असे अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी शनिवारी सांगितले; मात्र, इराणच्या ‘फार्स’ (Fars) या वृत्तसंस्थेने हा दावा फेटाळून लावला आहे.
ट्रम्प यांनी सोशल मीडियावर पोस्ट करून सांगितले की, आकार घेत असलेला हा करार सदर सामुद्रधुनी पुन्हा खुली करेल. ही सामुद्रधुनी जहाजवाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाची जलवाहतूक मार्गिका आहे; फेब्रुवारीमध्ये जेव्हा अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर हल्ले चढवले आणि संघर्ष सुरू झाला, तेव्हा ही सामुद्रधुनी बंद झाल्यामुळे जागतिक ऊर्जा बाजारपेठांमध्ये मोठी उलथापालथ झाली होती. या करारामध्ये आणखी कोणत्या बाबींचा समावेश असेल, याबद्दल त्यांनी काहीही स्पष्ट केले नाही.
“या कराराचे अंतिम पैलू आणि तपशील सध्या चर्चेत आहेत आणि लवकरच त्यांची घोषणा केली जाईल,” असे ट्रम्प यांनी ‘ट्रुथ सोशल’ (Truth Social) वर लिहिले.
मात्र, ‘फार्स’ वृत्तसंस्थेने रविवारी पहाटे दिलेल्या वृत्तात म्हटले आहे की, या करारामुळे हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीचे व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार इराणकडेच राहील आणि सामुद्रधुनीबाबत ट्रम्प यांनी केलेले विधान “वस्तुस्थितीशी विसंगत” आहे.
इराणच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी पाकिस्तानचे लष्करप्रमुख असीम मुनीर यांची भेट घेतल्यानंतर, युद्धाचा शेवट करण्याबाबतच्या एका सामंजस्य करारावर काम सुरू असल्याचे इराणने शनिवारी सांगितले होते.
पाकिस्तानी लष्कराने म्हटले आहे की, या वाटाघाटींमधून “उत्साहवर्धक” प्रगती साध्य झाली आहे. या चर्चेत सहभागी असलेल्या दोन पाकिस्तानी सूत्रांनी सांगितले की, सध्या ज्या करारावर वाटाघाटी सुरू आहेत, तो “युद्ध समाप्त करण्याच्या दृष्टीने बऱ्यापैकी सर्वसमावेशक” आहे.
पाकिस्तानचे पंतप्रधान शहबाज शरीफ यांच्या ‘X’ (पूर्वीचे ट्विटर) खात्यावर करण्यात आलेल्या एका पोस्टमध्ये, “शांतता प्रस्थापित करण्याच्या दिशेने केलेल्या असाधारण प्रयत्नांसाठी” ट्रम्प यांचे कौतुक करण्यात आले आहे.
सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या प्रस्तावित आराखड्याची अंमलबजावणी तीन टप्प्यांत होईल: युद्धाची औपचारिक समाप्ती, हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील संकट निवारण आणि एका व्यापक करारावर वाटाघाटी करण्यासाठी ३० दिवसांची मुदत (विंडो) खुली करणे—ही मुदत पुढे वाढवता येऊ शकेल.
पाकिस्तानी सूत्रांपैकी एकाने सांगितले की, जर अमेरिकेने या सामंजस्य कराराला स्वीकृती दिली, तर शुक्रवारी ईदची सुट्टी संपल्यानंतर पुढील चर्चा होऊ शकेल.
अमेरिकन ग्राहकांसाठी ऊर्जेच्या किमतींवर युद्धाचा परिणाम झाल्यामुळे ज्यांचे ‘जनमानसातील स्वीकृती गुण’ (approval ratings) खालावले आहेत, त्या अमेरिकन राष्ट्राध्यक्षांनी शुक्रवारी सांगितले की, या आठवड्याच्या शेवटी होणाऱ्या आपल्या मुलाच्या लग्नाला ते उपस्थित राहणार नाहीत; वॉशिंग्टनमध्येच थांबण्याच्या आपल्या निर्णयामागील कारणांमध्ये त्यांनी ‘इराण’चाही उल्लेख केला.
ट्रम्प यांनी ‘ट्रुथ सोशल’वर लिहिले की, शनिवारी सौदी अरेबिया, कतार, संयुक्त अरब अमिराती (UAE), जॉर्डन, इजिप्त, तुर्की आणि पाकिस्तान या देशांच्या नेत्यांशी त्यांचे दूरध्वनीवरून संभाषण झाले. अॅक्सिऑसने (Axios) वृत्त दिले आहे की, नेत्यांनी ट्रम्प यांना नव्याने तयार होत असलेल्या आराखड्याला सहमती देण्यास प्रोत्साहित केले.
इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांच्यासोबतचा स्वतंत्र दूरध्वनी संवाद “अतिशय चांगला” झाला, असे ट्रम्प यांनी लिहिले.
अनेक आठवड्यांच्या युद्धानंतर, तणावपूर्ण युद्धविराम असूनही, महत्त्वाचा होर्मुझ जलमार्ग बहुतेक जलवाहतुकीसाठी बंद झाला आहे. या पार्श्वभूमीवर पाकिस्तानने इराण आणि अमेरिका यांच्यातील मतभेद कमी करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे.
इराणला अण्वस्त्रे मिळवण्यापासून रोखण्यासाठी अमेरिकेने हल्ला केला, असे ट्रम्प यांनी वारंवार म्हटले आहे. इराणने आपण अण्वस्त्रे मिळवण्याचा प्रयत्न करत असल्याचा इन्कार केला आहे आणि नागरी उद्देशांसाठी युरेनियम समृद्ध करण्याचा आपल्याला अधिकार असल्याचे म्हटले आहे.
इराणच्या परराष्ट्र मंत्रालयाचे प्रवक्ते इस्माईल बघाई म्हणाले, “या आठवड्यात वाद कमी होण्याकडे कल राहिला आहे, परंतु अजूनही असे काही मुद्दे आहेत ज्यांवर मध्यस्थांमार्फत चर्चा करणे आवश्यक आहे. पुढील तीन-चार दिवसांत परिस्थिती कुठे संपते हे आपल्याला वाट पाहूनच कळेल.”
इराणने सामुद्रधुनीवर देखरेख, आपल्या बंदरांवरील अमेरिकेची नाकेबंदी समाप्त करणे आणि इराणी तेल विक्रीवरील निर्बंध हटवण्याची मागणी केली आहे.
बघाई म्हणाले की, इराणच्या सागरी वाहतुकीवरील अमेरिकेच्या नाकेबंदीचा मुद्दा महत्त्वाचा आहे, परंतु अमेरिकेच्या नवीन हल्ल्यांचा धोका आणि लेबनॉनमधील सुरू असलेला संघर्ष संपवणे हे त्यांचे प्राधान्य आहे. लेबनॉनमध्ये, इराण-समर्थक हिजबुल्ला अतिरेकी दक्षिणेकडे घुसलेल्या इस्रायली सैन्याशी लढत आहेत.
इराणचे प्रमुख वाटाघाटीकार मोहम्मद बागेर कलिबाफ आणि परराष्ट्र मंत्री अब्बास अराक्ची यांच्याशी चर्चा केल्यानंतर पाकिस्तानचे लष्करप्रमुख मुनीर शनिवारी तेहरानहून रवाना झाले.
कलिबाफ म्हणाले की, इराणच्या सशस्त्र दलांनी युद्धविरामाच्या काळात आपली क्षमता पुन्हा वाढवली आहे आणि जर अमेरिकेने “मूर्खपणे युद्ध पुन्हा सुरू केले,” तर त्याचे परिणाम संघर्षाच्या सुरुवातीपेक्षा “अधिक तीव्र आणि कटू” असतील.
अनेक आठवड्यांच्या संघर्षानंतरही, इराणने शस्त्रास्त्रांच्या दर्जाच्या जवळपास असलेल्या संवर्धित युरेनियमचा साठा, तसेच क्षेपणास्त्र, ड्रोन आणि अप्रत्यक्ष क्षमता टिकवून ठेवल्या आहेत.